Trong lĩnh vực quan hệ quốc tế, hai lý thuyết chính trị lớn được sử dụng để giải thích hành vi và động lực của các quốc gia là chủ nghĩa hiện thực (Realism) và chủ nghĩa tự do (Liberalism). Cả hai lý thuyết này có những góc nhìn và cách tiếp cận khác nhau về bản chất của chính trị quốc tế, và cách thức các quốc gia tương tác với nhau trong một hệ thống toàn cầu đầy biến động. Một trong những ví dụ rõ nét nhất có thể thấy qua cuộc xung đột giữa Nga và Ukraine, đặc biệt trong bối cảnh Nga tấn công Ukraine vào năm 2022. Bài viết này sẽ đi sâu phân tích cuộc xung đột này dưới góc nhìn của cả hai lý thuyết trên.
1. Chủ Nghĩa Hiện Thực và Cuộc Xung Đột Nga-Ukraine
Chủ nghĩa hiện thực trong quan hệ quốc tế tập trung vào quyền lực và lợi ích quốc gia. Theo lý thuyết này, các quốc gia luôn tìm cách tối đa hóa quyền lực của mình để đảm bảo sự tồn tại và bảo vệ các lợi ích thiết yếu. Trong bối cảnh cuộc chiến Nga-Ukraine, chủ nghĩa hiện thực có thể giải thích hành động của Nga như là một phản ứng tự nhiên trước những thay đổi có thể ảnh hưởng đến cán cân quyền lực ở khu vực châu Âu.
Ukraine, nằm ở vị trí chiến lược giữa Đông và Tây, luôn đóng vai trò quan trọng trong mối quan hệ giữa Nga và các cường quốc phương Tây, đặc biệt là khi Ukraine đang có ý định gia nhập NATO. Điều này được Nga xem là một mối đe dọa trực tiếp đến an ninh quốc gia của mình, vì một khi Ukraine trở thành thành viên NATO, NATO sẽ mở rộng tới biên giới Nga, làm mất cân bằng cán cân lực lượng ở khu vực phía Tây của Nga.
Theo lý thuyết chủ nghĩa hiện thực, trong một hệ thống quốc tế không có một cơ quan quyền lực tối cao, các quốc gia sẽ tự bảo vệ mình thông qua việc duy trì và củng cố sức mạnh quân sự. Vì vậy, hành động của Nga trong việc tấn công Ukraine được giải thích là một biện pháp ngăn chặn mối đe dọa an ninh này, bảo vệ không gian sinh tồn của Nga và duy trì trật tự an ninh khu vực.
2. Chủ Nghĩa Tự Do và Cuộc Xung Đột Nga-Ukraine
Trong khi chủ nghĩa hiện thực tập trung vào quyền lực và lợi ích quốc gia, chủ nghĩa tự do lại nhấn mạnh vai trò của các thể chế quốc tế, hợp tác và các nguyên tắc đạo đức trong quan hệ quốc tế. Theo quan điểm của chủ nghĩa tự do, các quốc gia có thể đạt được hòa bình thông qua sự hợp tác, xây dựng các thể chế quốc tế mạnh mẽ, và thúc đẩy các giá trị như tự do, dân chủ và nhân quyền.
Từ góc độ chủ nghĩa tự do, cuộc tấn công của Nga vào Ukraine không thể được biện minh bằng lý lẽ an ninh hay quyền lực. Thay vào đó, hành động của Nga là một ví dụ điển hình của một quốc gia độc tài tìm cách mở rộng ảnh hưởng và khôi phục đế chế cũ, cụ thể là khôi phục lại đế chế Xô Viết. Chủ nghĩa tự do chỉ trích việc sử dụng vũ lực trong quan hệ quốc tế và cho rằng một quốc gia nên giải quyết các vấn đề thông qua đối thoại, hợp tác và sự tôn trọng đối với các thể chế quốc tế như Liên Hợp Quốc và Tòa án Quốc tế.
Một điểm nổi bật trong lý thuyết tự do là sự ủng hộ đối với các quốc gia dân chủ, và Ukraine được xem là một quốc gia dân chủ đang phải đối mặt với sự xâm lược từ một quốc gia độc tài. Chủ nghĩa tự do cho rằng nếu các quốc gia có thể duy trì thể chế dân chủ, họ sẽ ít có khả năng tham gia vào các cuộc chiến tranh hơn, bởi vì chính trị dân chủ tạo ra cơ chế giám sát và kiểm tra, giảm thiểu những quyết định sai lầm có thể dẫn đến xung đột.
3. Sự Tương Phản Giữa Chủ Nghĩa Hiện Thực và Chủ Nghĩa Tự Do
Một trong những điểm mấu chốt giữa chủ nghĩa hiện thực và chủ nghĩa tự do là cách nhìn nhận về bản chất con người và quốc gia. Trong khi chủ nghĩa hiện thực cho rằng quốc gia hoạt động dựa trên lý trí tính toán và luôn đặt lợi ích quốc gia lên hàng đầu, chủ nghĩa tự do lại tin tưởng vào khả năng hợp tác và việc xây dựng một trật tự quốc tế dựa trên các thể chế và chuẩn mực chung.
Chủ nghĩa hiện thực cho rằng các quốc gia sẽ luôn tìm cách tối đa hóa quyền lực của mình, và trong một thế giới không có quyền lực tối cao, sự hợp tác quốc tế là điều rất khó thực hiện nếu không có lợi ích thực tế. Ngược lại, chủ nghĩa tự do tin rằng các quốc gia có thể vượt qua lợi ích ngắn hạn và thúc đẩy hợp tác quốc tế thông qua các thể chế, nhằm xây dựng hòa bình bền vững.
4. Các Hệ Quả Từ Việc Áp Dụng Hai Chủ Nghĩa này trong Quan Hệ Quốc Tế
Việc áp dụng chủ nghĩa hiện thực và chủ nghĩa tự do trong quan hệ quốc tế có thể dẫn đến những kết quả khác nhau, đặc biệt là khi đối diện với những cuộc xung đột lớn như cuộc chiến Nga-Ukraine. Chủ nghĩa hiện thực có thể dẫn đến các cuộc chiến tranh và căng thẳng gia tăng khi các quốc gia không tin tưởng vào khả năng hợp tác và chỉ tìm cách tối đa hóa quyền lực của mình. Trong khi đó, chủ nghĩa tự do có thể gặp khó khăn trong việc thực thi các lý thuyết của mình trong một thế giới đầy tính cạnh tranh và lợi ích đối kháng.
Ví dụ, mặc dù Liên Hợp Quốc và các thể chế quốc tế khác đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết các vấn đề toàn cầu, nhưng trong những tình huống xung đột lớn, các quốc gia thường hành động theo lợi ích quốc gia và không tuân thủ đầy đủ các quyết định quốc tế. Điều này đã xảy ra trong các cuộc xung đột như chiến tranh Iraq hay cuộc khủng hoảng Ukraine, nơi các quốc gia có quyền lực lớn như Nga và Mỹ có thể đưa ra quyết định mà không cần tuân theo các thể chế quốc tế.
Bạn nghĩ sao về tác động của các lý thuyết quan hệ quốc tế đối với các cuộc xung đột toàn cầu như cuộc chiến Nga-Ukraine? Liệu chủ nghĩa hiện thực hay chủ nghĩa tự do có thể giải thích đầy đủ động thái của các quốc gia trong cuộc xung đột này?
